بناهای تاریخی بلخ، خسته و شکسته، در حال محوشدن از تاریخ امالبلاد اند. برخی از باشندگان و فرهنگیان بلخ با انتقاد از بیتوجهی حکومتها در سالهای پسین، میگویند که بیش از ۱۲۰ بنا و آبدهی تاریخی در این ولایت با خطر فروپاشی و نابودی روبهرو اند. بهگفتهی فرهنگیان، در صورتی که به این بناها توجه نشود، خطر فروریزی آنان وجود دارد. بلخ، با تاریخ کهن و پیشینهی با ارزش تمدنی، یکی از شهرهای قدیمی افغانستان است که بهنام امالبلاد یا مادر شهرها نیز شهرت جهانی دارد.
ساحات باستانی و آبدههای فرهنگی چون آرامگاه منسوب به حضرت علی، خلیفهی چهارم اسلام، خانقاه سلطانالعلما، پدر مولانا جلاالدین محمد بلخی، باغ جهاننما، زیارت و مسجد خواجه ابو نصر پارسا، منار زادیان، کافرقلعه و بالاحصار بلخ از شناسههای تاریخی بلخ اند. زیارت خواجه اکاشاه ولی، زیارت شیث، برج عیاران، مسجد نُهگنبد و آرامگاه دهها چهرهی نامور دینی و فرهنگی از دیگر میراثهایی اند که در طول قرنها نام این ولایت را بلندآوازه نگه داشتهاند. بیشتر این بناها و ساحات باستانی در ولسوالیهای بلخ، دولتآباد و خلم این ولایت قرار دارند.
روضه مبارک
از میان این بناهای کهن و مکانهای باستانی، آرامگاه منسوب به حضرت علی یا گنبد دوگانهی آبی که نماد خلاقیت معماری دورهی تیموریان بود، این روزها با پیکر خسته و فروریختهاش با خطر نابودی روبهرو است.
روضه مبارک در شهر مزار شریف که یکی از جاذبههای گردشگری و از بناهای مقدس مسلمانان به شمار میرود، در سدهی پنجم هجری توسط سلطانحسین بایقرا بنا شده است. برخی از باشندگان بلخ میگوید این بنای مقدس بهدلیل جنگهای سالهای اخیر، بیتوجهی حکومت و حوادث طبیعی با خطر فروریزی روبهرو است و باید جهت پیشگیری از تخریبات بیشتر آن اقدام شود.
در همین حال مسئولان بخش حفظ و مراقبت از روضه مبارک میگویند کاشیها و بخشهای از آن که با سنگهای آبی ساخته شده در حال فروریزی است و حکومت باید در راستای تحکیمسازی، مرمتکاری و نگهداری این بنای مذهبی توجه کند.
زلمی انصاری، مسئول فنی طرح بازسازی و مراقبت روضه مبارک، علتهای اصلی تخریب این بنای کهن را انفجارهای اخیر، زمینلرزه و بارش برف و باران بیان میکند و میگوید: «در صورتی که جلو تخریباتی که اکنون رخ داده گرفته نشود، در آینده آسیبها بیشتر میشود و آن زمان مراقبت از آن دشوار میگردد.»
در گذشته، سالانه هزینههای هنگفتی از سوی چهرههای سیاسی چون عبدالرشید دوستم، عطامحمد نور و بعضی نهادهای خیریه جهت مراقبت از روضه مبارک پرداخت میشد؛ اما با آن هم این بنا اکنون با خطر جدی فروپاشی روبهرو است.
چهار سال قبل، کار بازسازی بخشهای آسیبدیدهی روضه مبارک در بلخ از سوی حکومت در هماهنگی با ادارهی انکشاف ملی آغاز شد؛ اما پس از تحولات اخیر و مشکلات مالی، کار مرمت این بنا توقف یافته است.
با این حال، مسئولان در روضه مبارک میگویند تلاش دارند با همکاری نهادهای بزرگ جهانی روند ترمیم قسمتهای تخریبشدهی این بنای مذهبی را آغاز کنند.
صالحمحمد خلیق، نویسنده و شاعر در بلخ که در گذشته بهعنوان رییس اطلاعات و فرهنگ این ولایت فعالیت کرده، از بیمهری حکومت در برابر بناهای تاریخی انتقاد میکند و بر بازسازی دوبارهی بخشهای تخریبشده تأکید دارد. آقای خلیق میگوید: «بناهای تاریخی از جمله ارزشهای دیرینهی ما است که هویت ما با آنها گره خورده است. بیتوجهی در مقابل آن دردآور است و باید حکومت سرپرست در قسمت ترمیم و مراقبت آنها تلاش کند.»
محمدمهدی سلطانی، استاد پیشین دانشگاه بلخ ساحات باستانی و آبدههای کهن را از مؤلفههای تاریخی و هویت یک کشور بیان میکند و میگوید این بناها سبب شناسایی ملتها در جهان میشوند.
آقای سلطانی میافزاید: «بناهای تاریخی اساسیترین بخش هویت، وقار و افتخار هر سرزمین اند. با بناهای تاریخی ما شناخته میشویم و برای همین میتوانیم افتخار کنیم.»
این استاد دانشگاه از نهادهای مختلف که برای نگهداری و حفاظت از بناهای تاریخی فعالیت میکنند، خواهان فراهمسازی منابع مالی برای مرمتکاری ارزشهای کهن بلخ است.
سلطانی همچنان میگوید: «خواست مشترک ما از نهادهایی که بودجههای هنگفت برای مراقبت از مکانهای تاریخی دارند این است که منابع مالی را برای نوسازی آبدههای تاریخی بلخ در نظر بگیرند.»
سقف آهنی خانقاه سلطانالعلما
خانقاه سلطانالعما یا خانه پدری مولانا جلالالدین محمد بلخی هم یکی دیگر از آبدههای تاریخی است که در ولسوالی بلخ ولایت بلخ قرار دارد. این بنای تاریخی با قدامت بیش از ۸۰۰ سال در آغاز سدهی هفتم -زمانی که خوارزمشاهیان حکمرانی داشتهاند- با گل و خشت خام ساخته شده است.
خانقاه و مدرسه پدری مولانا جلالالدین محمد بلخی، پس از اینکه وی و خانوادهاش در سال ۶۱۸ هجری قمری بلخ را به مقصد قونیه ترک کردهاند، به علت جنگها و لشکرکشیهای زیاد، نبود برنامهی محافظتی جدی، حوادث طبیعی و کندنکاریهای خودسر، این بنای با شکوه رو به ویرانی گذاشته است. فرهنگیان در بلخ میگویند تنها یادگار مولانا جلالالدین محمد بلخی که بهعنوان افتخار شرق و غرب از او یاد میشود، در حال نابودی قرار دارد و یک سقف آهنی تنها محافظ این بنای مهم تاریخی شده است.
برخی از فرهنگیان میگویند با آنکه دفتر انسجام و هماهنگی (تیکا) ترکیه بارها وعدهی بازسازی و اعمار اساسی خانقاه سلطانالعما و محلقات مربوط به آن را داده است، اما این وعده در بیست سال گذشته عملی نشده است.
محمدصادق عصیان، استاد پیشین در دانشگاه بلخ با ابراز نگرانی از وضعیت ناگوار خانقاه پدر مولانا در بلخ، کوتاهی، کارشکنی مسئولان حکومتی و عدم تعهد و پابندی آنان به حفاظت از میراثهای فرهنگی و آبدههای تاریخی را از علتهای اصلی تخریب این بنا میداند.
آقای عصیان در مقالهای که منتشر کرده، گفته است: «بهانهتراشی و کارشکنیها و ندانمکاریهای مسئولان دولتی در بیست سال گذشته، به هر بهانهای در تأخیر کار ساختوساز بنیادی این خانقاه نقش داشته و هرگز پذیرفتنی نیست.»
صالحمحمد خلیق میگوید خانقاه نیاکان مولانا جلالالدین محمد بلخی در شرایط ناگواری قرار دارد و بارش برف و باران آسیبهای جدی را بر این بنای با ارزش وارد کرده است.
آقای خلیق میگوید: «این بنا به علتی که از خشت خام ساخته شده در حال نابودی قرار دارد. درخواست ما این است که باید هرچه زودتر بهگونهی اساسی اعمار و بازسازی شود.»
محمدمهدی سلطانی، خانقاه پدر مولانا جلالالدین بلخی را بخشی از فرهنگ، شناخت و ارزش کشور بیان میکند و از بیمهری حکومت فعلی و پیشین در راستای حفاظت از آن شکایت دارد.
سلطانی میگوید: «خانقاه پدر مولانا از قدیمیترین ثروتهای [فرهنگی] مردم افغانستان است. اما بهدلیل بیتوجهی، این آبدهی تاریخی کمکم تخریب شده است؛ در حالیکه ما همواره ادعا میکنیم که مولانا از قلمرو ما است.»
آرامگاه منسوب به حضرت علی و خانقاه بهاءالدین، پدر مولانا تنها بناهای نیستند که نگرانی از نابودی آنان وجود دارد، بلکه صدها بنای با ارزش و کهن دیگر کشور نیز در سالهای پسین به علت نبود یک برنامهی منظم مراقبتی در پرتگاه نابودی قرار دارند.
باغ جهاننما، مسجد و زیارتگاه خواجه ابونصر پارسا، بالاحصار بلخ و دهها آبدهی ارزشمند باستانی و مذهبی با خطر فروپاشی مواجه اند و هیچ نهاد یا فردی در راستایی نگهداری آنها توجه ندارد؛ تا جایی که نگرانیها مبنی بر کندنکاری و قاچاق آن از سوی افراد غیرمسئول وجود دارد.
صالحمحمد خلیق میگوید: «بناهای تاریخی در سالهای اخیر بارها گواه کندنکاریهایی توسط افرادی که هویت شان روشن نیست، بودهاند. ما از امارت اسلامی (طالبان) میخواهیم جلو این کندنکاریهای خودسرانه گرفته شود.»
رونق صنعت گردشگری
در حالیکه انتقادها و نگرانیهای جدی از تخریب و نابودی بناهای مهم تاریخی و کهن ولایت بلخ وجود دارد، هنوز هم این بناها پای افراد زیادی را به سمت خود میکشانند.
مسئولان در ریاست اطلاعات و فرهنگ طالبان در بلخ میگویند در سالهای پسین، تعداد زیادی از گردشگران داخلی و خارجی برای بازدید از ساحات باستانی و تاریخی این ولایت آمدهاند.
آمر گردشگری ریاست اطلاعات و فرهنگ طالبان در بلخ میگوید در سه ماه گذشته در کنار بازدیدکنندگان داخلی، دستکم ۲۰۰ گردشگر خارجی نیز به بلخ سفر کردهاند.
با این حال، فرهنگیان بلخ میگویند حفاظت و نگهداری از این ساحات میتواند در راستای جلب توجه گردشگران مؤثر واقع شود و از این رهگذر، کشور به منابع مالی خوب برسد.
احمدنوید پویان، یکی دیگر از فرهنگیان بلخ میگوید حکومت طالبان با بازسازی بناهای تاریخی و مراقبت از ساحات باستانی میتواند عایدات خوبی را بدست آورد.
او میافزاید: «مکانهای تاریخی یک منبع خوب عایداتی است. در صورتی که حکومت طالبان از این بناها نگهداری درست بکند، گردشگران زیادی برای بازدید از آنها به بلخ میآیند و این خود سبب سرازیرشدن پولهای زیادی به کشور خواهد شد.»
محمدمهدی سلطانی هم با احمدنوید پویان دیدگاه مشابه دارد و میگوید: «ترمیم و بازسازی این بناهای تاریخی میتواند گردشگران را از سراسر جهان به افغانستان جذب کند. سایر کشورهای منطقه با نگهداری اینگونه بناهایشان سالانه میلیونها دالر درآمد دارند.»
پاسخ طالبان در برابر خواست فرهنگیان
مسئولان طالبان با پذیرش نگرانیهای مبنی بر ویرانی بناهای تاریخی بلخ از تلاشها بهمنظور حفظ و مراقبت آنها تأکید دارند.
ذبیحالله نورانی، رییس اطلاعات و فرهنگ طالبان برای ولایت بلخ میگوید تلاش دارند در هماهنگی با دفتر آقاخان و برخی نهادهای خارجی، زمینهی بازسازی، مرمت و مراقبت از آبدههای تاریخی را فراهم سازند.
در همین حال ذبیحالله آریایی، مسئول فرهنگ و هنر ریاست اطلاعات و فرهنگ طالبان در بلخ با آنکه موجودیت خطرات فروپاشی آبدههای تاریخی در این ولایت را میپذیرد اما میگوید آنان توانستهاند در هماهنگی با کشورهای منطقه، ۲۵ بنای تاریخی را مرمتکاری کنند.
آریایی میگوید با روی دستگیری برنامههای مناسب، تلاش دارند سایر بناهای تاریخی و ساحات باستانی را با جلب کمکهای بیرونی بازسازی کنند.
افغانستان با پیشینهی تاریخی یکی از کشورهای است که بیشترین بناهای کهن و آبدههای باستانی و تاریخی را در دل خود جا داده است. اما جنگهای اخیر و حوادث طبیعی، تنها بلخ نه بلکه آبدههای سایر ولایتها را نیز در معرض فروپاشی قرار داده است.
هرچند در اواخر حکومت جمهوریت برخی از مکانهای تاریخی بازسازیشده اما هنوز هم صدها مکان با ارزش در حال نابودی قرار دارند.
فرهنگیان ادعا میکنند که برنامههای مراقبتی و ساختوساز مکانهای تاریخی تنها در مرکز برخی از ولایتهای درجه یک صورت گرفته و سایر ولایتها از این اقدام محروم ماندهاند.
این فرهنگیان تأکید دارند که بیشتر بناهای تاریخی و ساحات باستانی در ولسوالیهای کشور موقعیت دارند که باید ترمیم و بازسازی شوند.
