نخستین لبخند دشمنان

روز شنبه (۲۴ عقرب) سال جاری، یک هیأت رسمی از تاجیکستان برای دیدار با مقام‌های ارشد حکومت طالبان وارد کابل شد؛ سفری که برای نخستین‌بار پس از تسلط دوباره‌ی طالبان بر افغانستان انجام می‌شود. این سفر در حالی صورت گرفته است که در اوایل ماه عقرب امسال، برای نخستین‌بار یک مقام ارشد طالبان و از چهره‌های نزدیک به ملا هبت‌الله آخوندزاده، رهبر طالبان، به دوشنبه رفت و با چند مقام تاجیک دیدار کرد. سفر حاجی یوسف وفا، والی طالبان در بلخ (که از صلاحیت‌های گسترده‌تر از یک والی برخوردار است)، به دوشنبه از نگاه ناظران نشانه‌ای از تمایل دو جانب به افزایش تعامل ارزیابی شده است. به نظر می‌رسد که تاجیکستان از یک‌سو به‌خاطر ملاحظات امنیتی خود و از سویی دیگر برای همسویی با روسیه (که حکومت طالبان را به‌رسمیت شناخته است) به تدریج راه تعامل محتاطانه با طالبان را باز می‌کند؛ اقدامی که همان‌قدر که فرصت مانور منطقه‌ای برای طالبان فراهم می‌کند، گروه‌های مخالف طالبان را در تنگنای بیشتر می‌گذارد.

براساس اطلاعیه‌ی وزارت خارجه‌ی طالبان، این هیأت به ریاست «نماینده‌ی ویژه تاجیکستان» به کابل سفر کرده و با امیرخان متقی درباره‌ی تقویت روابط دیپلماتیک و همکاری‌های اقتصادی گفت‌وگو کرده است. در این اعلامیه آمده است: «وزیر امور خارجه (حکومت طالبان) ضمن توضیحات در خصوص روابط دیرینه و تاریخی افغانستان و تاجیکستان بیان داشتند که امارت اسلامی افغانستان به‌دنبال گسترش روابط حسنه و همسایه‌‌داری نیک با جمهوری تاجیکستان می‌باشد و خوشبختانه این روابط در حوزه‌های مختلف در حال توسعه است و ما امیدواریم در آینده‌ی نزدیک شاهد پیشرفت‌های چشم‌گیر در مناسبات میان دو کشور برادر و همسایه باشیم.»

طالبان در اطلاعیه‌ی خود ادعا کرده‌اند که هیأت تاجیکستان نیز بر گسترش مناسبات با افغانستان اطمینان داده و دو طرف روی ادامه‌ی دیدارها و سفرهای متقابل تأکید کرده‌اند.

بااین‌حال، تا زمان تهیه این گزارش، دولت تاجیکستان هیچ موضع رسمی درباره‌ی سفر هیأت این کشور به کابل و ملاقات با مقام‌های طالبان منتشر نکرده است. همچنین طالبان نیز روشن نساخته‌اند که آیا این هیأت به‌جز امیرخان متقی با مقام‌های دیگر این گروه نیز دیدار کرده است یا خیر.

تبلیغ طالبان علیه تاجیکستان

تاجیکستان تنها همسایه‌ی افغانستان است که با گذشت بیش از چهار سال از سلطه‌ی مجدد طالبان، هنوز سفارت افغانستان در دوشنبه را به این گروه واگذار نکرده و در این مدت نیز کم‌ترین سطح تماس رسمی را با طالبان حفظ کرده است. بااین‌حال، دوشنبه مایل است برای رشد اقتصادی خود، زمینه‌ی دسترسی به بازارهای افغانستان و نیز بازارهای آسیای جنوبی را از مسیر افغانستان فراهم کند؛ مسیری که برای تاجیکستان کوتاه‌‌ترین راه به جنوب آسیا است.

 در مقابل، اوزبیکستان (همسایه‌ی دیگر تاجیکستان) در چهار سال گذشته روابط نسبتا نزدیکی با طالبان برقرار کرده و توانسته است سطح تجارت و ترانزیت با افغانستان تحت کنترل طالبان را گسترش دهد. همین امر سبب شده است که تاجیکستان نیز به‌‌دنبال فرصت‌های اقتصادی مشابه باشد و برای افزایش درآمدهای ترانزیتی، به بازارهای جنوب آسیا دسترسی پیدا کند؛ دسترسی‌ای که از راه افغانستان میسر است.

با وجود این نیاز اقتصادی، دستگاه‌های رسانه‌ای و تبلیغاتی طالبان در سال‌های گذشته بارها محتوای انتقادی و حتا تخریبی علیه امام‌‌علی رحمان، رییس‌‌جمهور تاجیکستان، منتشر و او را متهم کرده‌اند که بر امور مذهبی شهروندان کشورش محدودیت وضع می‌کند. رسانه‌های وابسته به طالبان حکومت تاجیکستان را مخالف «ارزش‌های اسلامی» معرفی کرده و از علمای دینی و مردم این کشور خواسته بودند که در برابر سیاست‌های امام‌‌علی رحمان اعتراض کنند.

در تاجیکستان، حکومت امام‌‌علی رحمان محدودیت‌هایی چون ممنوعیت «حجاب عربی» و جلوگیری از ورود کودکان و نوجوانان به مساجد و مراسم‌های دینی، به‌‌ویژه مراسم عید را اعمال کرده است؛ اقداماتی که دولت تاجیکستان آن‌ها را «اصلاحات» و ابزار مبارزه با افراط‌گرایی دینی می‌داند. به‌باور مقام‌های تاجیکستان، محدودیت مشارکت کودکان در فعالیت‌های مذهبی باعث می‌شود که آنان کم‌تر در معرض گرایش‌های افراطی قرار گیرند.

نگرانی دوشنبه از افزایش نفوذ گروه‌های افراط‌گرا در آسیای میانه در شرایطی تشدید شده که پس از سلطه‌ی مجدد طالبان بر افغانستان در پی توافق‌نامه‌ی دوحه میان این گروه و ایالات متحده در فبروری ۲۰۲، بخشی از اسلام‌گرایان تندرو در کشورهای مختلف، از جمله تاجیکستان، طالبان را «پیروز» در برابر غرب دانسته و حمایت‌‌شان از این گروه افزایش یافته است. مقام‌های تاجیک این روند را تهدید جدی برای امنیت کشورشان می‌دانند.

در همین حال، شماری از علمای دینی حامی طالبان در افغانستان در خطبه‌های نماز جمعه، به‌‌گونه‌ی آشکار علیه اصلاحات دینی دولت تاجیکستان موضع گرفته و پیروان خود را به «ایستادگی» در برابر سیاست‌های امام‌‌علی رحمان فراخوانده‌اند. 

مخالفان طالبان در آزمونی دشوار

با فروپاشی حکومت پیشین افغانستان و تسلط مجدد طالبان، بخشی از مخالفان سیاسی و نظامی این گروه به تاجیکستان پناه بردند و در آن‌جا مستقر شدند. امام‌‌علی رحمان نیز در چند نوبت از طالبان خواسته بود که حکومت فراگیر با حضور تمام اقوام افغانستان ایجاد کنند و به حقوق زنان پابند باشند. این موضع‌‌گیری‌ها باعث شد بخشی از مخالفان طالبان تصور کنند که رییس‌جمهور تاجیکستان در برابر طالبان خواهد ایستاد و از آنان حمایت خواهد کرد.

اما سفر رسمی حاجی یوسف وفا، والی طالبان در بلخ -که از نزدیک‌ترین افراد به رهبر طالبان به شمار می‌رود- به دوشنبه و سپس سفر اخیر هیأت تاجیکستانی به کابل، این برداشت را در میان مخالفان تغییر داد. حاجی وفا در سفر خود مجموعه‌ای از متون ایدئولوژیک طالبان از جمله «قانون امر به معروف و نهی از منکر طالبان»، رهنمودهای رهبر این گروه، فرمان‌ها و توصیه‌های مربوط به نماز، فرمان‌های مرتبط با حقوق زنان و همچنین نسخه‌ی فارسی سخنرانی‌ها و سفرنامه‌ی رهبر طالبان را با خود برده و به مقام‌های تاجیکی و شورای علمای این کشور تحویل داده بود. این اقدام به‌‌عنوان تلاشی آشکار برای ترویج ایدئولوژی طالبان در تاجیکستان تعبیر شده است.

در مقابل، از منظر دولت تاجیکستان، «منافع ملی» و «امنیت ملی» در صدر اولویت‌های سیاست خارجی قرار دارند و همین دو عامل باعث شده‌اند که دوشنبه به‌ تدریج به سمت تماس و تعامل بیشتر با طالبان حرکت کند. سفارت افغانستان در دوشنبه همچنان در اختیار محمدظاهر اغبر، سفیر منصوب‌‌شده از دوران جمهوری پیشین، است و تاجیکستان با وجود درخواست‌های مکرر طالبان، این سفارت را به آنان واگذار نکرده است. با وجود این مقاومت، طالبان تلاش دارند گام‌‌به‌‌گام زمینه‌ی تصاحب سفارت را فراهم کنند.

از سوی دیگر، پراکندگی و نبود اجماع در میان مخالفان طالبان -چه سیاسی و چه نظامی- در طول بیش از چهار سال گذشته باعث شده است که صف واحدی در برابر طالبان شکل نگیرد. جز چند فعالیت محدود چریکی برخی جبهه‌های نظامی، حرکت هماهنگ و سازمان‌‌یافته‌ای در میان مخالفان دیده نمی‌شود. همین ضعف ساختاری و نبود انسجام، تاجیکستان را نیز به سمت افزایش تماس و بهبود رابطه با طالبان سوق داده است. 

تهدید تروریسم

تاجیکستان نسبت به مرزهای مشترک خود با افغانستان نگرانی عمیقی دارد و از نفوذ «تروریستان» و افراط‌‌گرایان اسلامی به خاک خود بیمناک است. هرچند در چهار سال گذشته، و پس از سلطه‌ی مجدد طالبان بر افغانستان، دوشنبه کوشیده است با ایجاد استحکامات مرزی مشترک با روسیه و برگزاری رزمایش‌های متعدد نظامی توان بازدارندگی خود را افزایش دهد، اما این اقدامات به‌باور مقام‌های تاجیکستان کافی نیست. طالبان تنها گروهی در منطقه ‌اند که امکانات کامل یک دولت را در اختیار دارند و در عین حال با گروه‌های ستیزه‌جو و افراطی نیز در ارتباط باقی مانده‌اند.

یکی از نگرانی‌های اساسی دوشنبه این است که طالبان ستیزه‌‌جویان مخالف حکومت امام‌‌علی رحمان و سایر گروه‌های افراطی مسلح را در نزدیکی مرزهای تاجیکستان مستقر کنند؛ موضوعی که از نگاه امنیتی تهدید جدی محسوب می‌شود. همین نگرانی‌ها تاجیکستان را به سمت تلاش برای نزدیکی و گفت‌وگو با طالبان سوق داده است؛ سیاستی که اوزبیکستان، همسایه‌ی دیگر تاجیکستان، نیز در چهار سال گذشته آن را در پیش گرفته و با طالبان سطح بالایی از همکاری و تعامل ایجاد کرده است.

امام‌‌علی رحمان، رییس‌جمهور تاجیکستان، در سفر اخیر خود به ایالات متحده و دیدار با دونالد ترامپ، رییس‌‌جمهور امریکا، در کاخ سفید بر گسترش همکاری‌های اقتصادی و امنیتی با واشنگتن تأکید کرده بود. در اعلامیه‌ی ریاست‌‌جمهوری تاجیکستان آمده بود که امام‌‌علی رحمان در این دیدار بر اهمیت حفظ امنیت و ثبات در منطقه پافشاری کرده است.

تاجیکستان تلاش دارد علاوه بر روابط نزدیک با روسیه، همکاری‌های امنیتی، اطلاعاتی و اقتصادی خود را با امریکا نیز تقویت کند. این تلاش‌ها در حالی انجام می‌شود که ایالات متحده پس از دودهه حضور نظامی در افغانستان، همچنان با استفاده از تجهیزات مدرن، از جمله طیاره‌ها و پهپادهای پیشرفته، اوضاع افغانستان را زیر نظر دارد.