پس از توافق طالبان و پاکستان مبنی بر آتشبس فوری، در بیانیهی وزارت خارجهی قطر آمده بود: «این گام مهم به پایان دادن به تنشها در مرز میان دو کشور برادر کمک کرده است.» واژهی «مرز» برای مقامهای طالبان که در ادبیات رسانهای و سخنرانیهای خود همواره از «خط فرضی دیورند» نام میبرند، حساسیتبرانگیز بود.
انتشار این بیانیه از سوی وزارت خارجهی قطر، کشوری که نزدیکترین رابطه را با طالبان دارد و یکی از عوامل اصلی بازگشت دوبارهی این گروه به قدرت محسوب میشود، در داخل افغانستان بازتاب گستردهای یافت. شماری از شهروندان این اقدام را نرمش طالبان در برابر پاکستان برای حفظ حکومت خود تعبیر کردند.
استفاده از واژهی «مرز» میان افغانستان و پاکستان در بیانیهی قطر پس از آن صورت گرفت که ملا یعقوب، وزیر دفاع طالبان و فرزند ملا عمر، بنیانگذار این گروه، توافق آتشبس فوری را با خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان امضا کرد. ملا یعقوب بهدلیل نسبت خانوادگی با ملا عمر، در میان طالبان از جایگاه خاصی برخوردار است. امضای این توافق در ابتدا از سوی طالبان حوزه قندهار یک دستآورد بزرگ تلقی میشد، اما انتشار بیانیهی وزارت خارجهی قطر این محاسبه را به چالش کشید.
پس از آنکه بیانیهی قطر با واکنشهای گستردهای روبهرو شد و شماری از کاربران شبکههای اجتماعی طالبان را به معامله بر سر خط دیورند متهم کردند، طالبان از طریق تماس با مقامهای وزارت خارجهی قطر خواستند تا واژهی «مرز» را از متن بیانیه حذف کند. در نسخهی تازه بیانیه آمده است: «این گام مهم به پایان دادن به تنشها بین دو کشور برادر کمک میکند و پایه محکمی برای صلح پایدار در منطقه ایجاد خواهد کرد.»
بیگانه با ظرایف دیپلماتیک
حکومت طالبان بیشتر از سوی افرادی مدیریت میشود که تنها در مدارس دینی آموزش دیدهاند و آشنایی اندکی با اصول دیپلماتیک و ظرافتهای زبانی در متون رسمی دارند. این بیاطلاعی در دستگاه دیپلماتیک طالبان پس از بیانیهی وزارت خارجهی قطر آشکار شد. معمولا بیانیههای رسمی پیش از انتشار با همهی طرفهای دخیل هماهنگ میشود، اما طالبان بخش زیادی از نیروهای متخصص و تحصیلکردهی وزارت خارجهی حکومت پیشین را برکنار کرده و نیروهای وفادار خود را جای آنان گماشتهاند.
همین ترکیب تازه باعث شد استفاده از واژهی «مرز» در توافق طالبان و پاکستان با موجی از واکنشها روبهرو شود و ملا یعقوب، وزیر دفاع طالبان، برخلاف تمایل معمولش، در یک نشست آنلاین ظاهر شود و توضیح دهد. مقامهای ارشد طالبان، از جمله ملا یعقوب، معمولا تمایلی به حضور در نشستهای رسانهای و آنلاین ندارند، اما فشار افکار عمومی آنان را وادار به واکنش کرد.
میدان دیپلماسی قطر
پاکستان با پذیرش میانجیگری قطر و برگزاری نشست با طالبان توانست ضمن افزایش روابط دیپلماتیک با دوحه، از ذکر واژهی «مرز» در بیانیهی وزارت خارجهی قطر بهعنوان یک دستآورد دیپلماتیک بهره ببرد. قطر کشوری کوچک با منابع غنی نفت و گاز است و در سالهای اخیر کوشیده در عرصهی دیپلماسی منطقهای نقش فعالی ایفا کند. با قبول درخواست میانجیگری، پاکستان نهتنها به این هدف قطر کمک کرد بلکه روابط خود را نیز با آن کشور تقویت نمود.
در حالی که پاکستان متحد نزدیک عربستان سعودی به شمار میرود، رقابت میان عربستان و قطر همچنان ادامه دارد. برخلاف دورهی نخست حاکمیت طالبان، این بار عربستان نفوذ چندانی بر طالبان ندارد، اما قطر که دفتر سیاسی طالبان را در دوحه میزبانی کرد و میزبان امضای توافقنامهی دوحه میان طالبان و ایالات متحده امریکا در فبروری ۲۰۲۰ بود، روابط بسیار نزدیکی با این گروه دارد.
پس از این جنجالها، ملا یعقوب، وزیر دفاع طالبان، در یک نشست آنلاین خبری گفت که استفاده از واژهی «مرز» از سوی قطر در ارتباط با «خط دیورند»، بخشی از توافق نبوده است. او گفت: «ما به این توافق که به خط دیورند مرز گفته شود، باور نداریم. این کار حکومتها نیست و باید ملتها در این مورد فیصله کنند.» طالبان در تمامی رسانههای زیر کنترل خود و نیز در اعلامیهها و سخنرانیهای مقامهایشان، همواره از مرز میان افغانستان و پاکستان بهعنوان خط فرضی دیورند یاد کردهاند؛ موضعی که در طول چهار سال حاکمیت مجدد این گروه بارها تکرار شده است.
معضل دیورند
مرز دیورند در سال ۱۸۹۳ میلادی قلمرو میان حکومت افغانستان و هند بریتانیایی را مشخص کرد. این توافق میان عبدالرحمانخان، پادشاه وقت افغانستان، و هنری مارتیمر دیورند، نمایندهی بریتانیا، امضا شد. هدف بریتانیا از این توافق، ایجاد مرزی رسمی میان قلمرو هند بریتانیایی و افغانستان بهعنوان «منطقهی حایل» در برابر نفوذ روسیه تزاری بود. اما این مرز هیچگاه از سوی حکومتهای بعدی افغانستان بهرسمیت شناخته نشد. دولتهای افغانستان استدلال کردهاند که خط دیورند زیر فشار سیاسی و نظامی بریتانیا بر پادشاه وقت تحمیل شده است. اکنون نیز حکومت طالبان مدعی است که این خط را بهعنوان مرز رسمی میان افغانستان و پاکستان نمیپذیرد.
منطقهای که خط دیورند از آن میگذرد، محل سکونت قبایل پشتون و بلوچ است؛ اقوامی که قرنها پیش از ترسیم این خط، در دو سوی آن زندگی یکپارچهای داشتند، اما مرز دیورند باعث جدایی این اقوام شد.
در سالهای اخیر، حکومت پاکستان با لغو نیمهخودمختاری مناطق قبایلی شامل باجور، خیبر، کرم، مهمند، اروکزی و وزیرستان شمالی و جنوبی، کنترل بیشتری بر این نواحی اعمال کرده است. همچنین در دوران حاکمیت طالبان، پاکستان سفر بدون ویزا را لغو کرده و باشندگان آنسوی دیورند را ملزم به دریافت ویزا برای ورود به خاک خود ساخته است؛ اقدامی که با موجی از انتقاد در مناطق قبایلی روبهرو شد، اما اسلامآباد از اجرای آن عقبنشینی نکرد.
افزون بر این، پاکستان در سالهای گذشته اقدام به حصارکشی مرزی با افغانستان کرده است. بخش زیادی از نوار مرزی میان دو کشور که حدود دو هزار و 400 کیلومتر طول دارد، اکنون با سیمخاردار و دیوارهای فلزی پوشیده شده است. ایجاد پاسگاهها، ایستهای بازرسی، قرارگاههای نظامی و تحکیم مواضع در امتداد خط دیورند، بیانگر تمایل اسلامآباد به کنترل هرچه بیشتر این ناحیه حساس است.
واکنشها به موضع طالبان
با وجود پیشینهی تاریخی تنشها، سهیل شاهین، سفیر طالبان در قطر، پس از امضای توافق طالبان با پاکستان گفت که بربنیاد این توافق، اسلامآباد تعهد کرده است که از مخالفان «امارت اسلامی» حمایت نکند و طالبان نیز از مخالفان پاکستان پشتیبانی نخواهند کرد. او در حساب ایکس خود نوشت که پاکستان متعهد شده است تمامیت ارضی افغانستان را نقض نکند. بااینحال، سهیل شاهین هیچ واکنشی نسبت به استفادهی وزارت خارجهی قطر از واژهی «مرز» برای خط دیورند نشان نداد.
این موضع سفیر طالبان در دوحه، موجی از انتقاد را در میان مخالفان طالبان برانگیخت. منتقدان گفتند که طالبان حتا از موضع سنتی خود در مورد خط دیورند نیز کوتاه آمدهاند تا از حمایت پاکستان برخوردار بمانند. این نگرانی از آنجا ناشی میشود که در نیمقرن گذشته، پاکستان بارها از مخالفان حکومتهای وقت افغانستان حمایت کرده است و طالبان نگران تکرار این تجربهاند.
در همین حال، در هفتهی نخست ماه میزان، نشستی با اشتراک شماری از سیاستمداران، فعالان مدنی و رسانهای، از جمله زنان فعال افغانستان، در پاکستان برگزار شد. این نشست پس از افزایش تنش میان طالبان و پاکستان و در حالی انجام شد که اسلامآباد از طالبان بهدلیل اقدام نکردن علیه گروههای ستیزهجو، از جمله تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی)، ناراضی بود. پاکستان با میزبانی این نشست، که نخستین گردهمایی بدون حضور طالبان در چهار سال گذشته بود، تلاش کرد به طالبان نشان دهد که همچنان ابزارهای فشار مؤثر دیگری بر این گروه دارد.
پس از حملات یازدهم سپتامبر و سقوط برقآسای رژیم طالبان در حملهی ائتلاف جهانی به رهبری ایالات متحده امریکا، این پاکستان بود که به رهبران و فرماندهان طالبان اجازه داد تا دودهه در خاک آن کشور پناه بگیرند. اسلامآباد برای حمایت از شورشگری طالبان نهتنها پناهگاه امن بلکه امکانات آموزشی، مالی و نظامی در اختیار آنان قرار داد. ارتش و سازمان اطلاعات نظامی پاکستان در این مدت با قدرت در کنار طالبان ایستادند و هنوز هم بر تصمیمهای این گروه تأثیرگذار اند.
هرچند طالبان در واکنش به حملات هوایی اخیر پاکستان که به ادعای اسلامآباد برای هدف قراردادن فرماندهان تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) انجام شد، دست به حملات «تلافیجویانه» زدند، اما دو طرف در ظرف چند ساعت پس از آخرین تقابلها به آتشبس دست یافتند. طالبان همچنین متعهد شدند که دور بعدی مذاکرات با پاکستان در ترکیه برگزار شود. در همین حال، پاکستان بارها تأکید کرده است که خط دیورند مرز رسمی میان دو کشور است و این پرونده از دید اسلامآباد بسته شده است.
